آداب و رسوم مردم تهران قدیم در ماه محرم

آداب و رسوم اقوام و مللایرانگردی
خلاصه مطلب

اطلاعات کلی

تهران از شهرهایی است که در برگزاری مراسم عزاداری محرم سابقه ای پررنگ و مفصل دارد.

محرم در این شهر،  ورود خود را از نیمه های ماه ذیحجه نشان می دهد. سال ها پیش، کودکان تهرانی در خیابان های محل خود راه افتاده و با علم های کوچک و کتل های چوبی یا حلبی خود، آغاز محرم را به اهالی محل یادآوری می کردند.

در این ایام مراسم های خاصی اجرا می شد که در این مطلب به آن پرداخته شده است.

آنچه در ادامه خواهید دید

در ادامه با آداب و رسوم عزاداری در تهران قدیم آشنا خواهیم شد:

۱ ) پیشینه عزاداری های شهادت اباعبدالله حسین (ع)

۲ ) عزاداری های تهران

۳) نذرهای مرسوم بین مردم

۴ ) آیین های  محرم در تهران قدیم:

الف ) برپایی خیمه ها و چادرهای عزا و روضه خوانی ب )سیاه به تن کردن پ )برگزاری تعزیه ج )قمه زنی چ) دسته سنگ زنی د ) قفل آجین ز )شمع آجین س) زخم‌های عفونت گرفته

۵ ) معروف‏ترین دسته‌های عزاداری در تهران

۶ ) دغدغه های کارناوال

 

ر

 آرام آرام محرم خود را با کوله باری از گفته ها و نا گفته ها رساند و غم و غربت هجران را در شهر پراکند.

این روزها در هر کوی و برزنی بوی محرم می آید و از عزادار و سیاهپوش بودن شیعیان می گوید.

آری، ماه حزن و اندوه، ماه ورود  حسین بن علی (ع ) و یاران باوفایش به سرزمین کربلا آمد. در سال های کنونی، سعی می شود که شیعیان در این روزها به بحث و تفکر در مورد  فلسفه قیام امام حسین (ع) بپردازند و با عزاداری هایی مناسب شأن آل طاها، غم و اندوه خود را در این مصیبت عظیم  نشان دهند.

اما  در گذشته هموطنان ما کمی متفاوت تر از امروز عزاداری می کردند و آداب و رسوم خاص شهر خود را در این ایام اجرا می کردند.

تهران یکی از شهرهایی است که مردمانش برای ایام محرم  آداب و رسوم بسیاری داشتند، که برخی از آن ها مغایر با آموزه های اسلامی بوده  و مراجع شیعی آن ها را منع کرده اند.

امروز با هم به تهران قدیم برویم و کمی با آداب و رسوم مردم در این ماه آشنا شویم.

با کارناوال همراه شوید.

محرم در تهران
محرم در تهران

پیشینه عزاداری های شهادت اباعبدالله حسین (ع)

نخستین عزادارن حسینی، خانواده مکرم امام بودند که در صحنه عاشورا حضور داشتند و با مخالفت و یورش دشمنان اسلام مواجه می شدند. طایفه بنی اسد هنگامی که پیکر مطهر شهدا را به خاک سپردند مویه کردند. اما اولین مجلس رسمی عزاداری را یزید برپا کرد و پشیمان از کرده خود بود و ابن زیاد و سپاهش را مقصر این حادثه دانست. اما در این مجلس صحبتی از توحید و عدالت و اهل بیت (ع) نکردند ( پورازغندی، ۱۳۹۳).

در ایران در دوره های دیلمیان و صفویان بسیار به عزاداری پرداختند و به صورت ساده به برگزاری مجالس ذکر و روضه برای شهدای عاشورا می پرداختند. در دوره قاجاریان این مراسم به اوج خود رسیده و بسیاری آداب درست یا نادرست به آن اضافه کردند. در دوره ی پهلوی اما برگزاری تعزیه و عزاداری ممنوع شد اما مردم  در مقابل این قانون ایستاده و دست از عزاداری های خود برنداشتند.

ملاحسین کاشفی هراتی در سال نهصد هجری قمری کتاب “روضه ‏الشهداء “ را با استفاده از کتاب های تاریخی و مقاتل مختلف کتابش را تدوین و وقف عام کرد و این کتاب منبعی شد برای روضه خوانی های محرم.

آداب و رسوم مردم تهران قدیم
آداب و رسوم مردم تهران قدیم

عزاداری ماه محرم در تهران

تهران از شهرهایی است که در برگزاری مراسم عزاداری محرم سابقه ای پررنگ و مفصل دارد.

محرم در این شهر، ورود خود را از نیمه های ماه ذیحجه نشان می دهد. سال ها پیش، کودکان تهرانی در خیابان های محل خود راه افتاده و با علم های کوچک و کتل های چوبی یا حلبی خود شعر:

 محرم آمد و عیدم عزا شد    حسینم وارد کرب و بلا شد

را خوانده و مردم را از نزدیک شدن محرم و مصائب عظیم آن آگاه می ساختند و برای ورود به ماهی پرحادثه و شلوغ خود را آماده می کردند و مساجد و تکایا را مهیا و چادر ها و خیمه های عزا را برپا می کردند.

در ادامه با آداب و رسوم  محرم تهران قدیم آشنا خواهیم شد…

مراسم سنگ زنی در محرم
آداب و رسوم مردم تهران قدیم

نذرهای مرسوم بین مردم

مردم معتقدند که این روزها و شب ها بهترین زمان برای راز و نیاز و طلب خواسته های خود از خداست. بسیاری برای رفع گرفتاری ها و بیماری ها و مشکلات امید به آمدن روزهای محرم و نذر و نیاز در این روزها دارند.

از نذورات جالب و ماندگار می توان به آب، شربت یا شیر دادن به عزادارن حسینی، پخت آش نذری به خصوص آش ابودردا، آش زین العابدین، اطعام، نذر شمع و حتی نفت بری چراغ های امامزاده ها و مساجد، خواندن زیارت عاشورا، ختم قرآن و… اشاره کرد. برخی از رسومات دیگر که امروز نیز انجام می شود مثل سینه زنی و زنجیر زنی، بلند کردن علم و کتل و رد شدن از زیر آن، شرکت در نذر و اطعام آنقدر برای مردم مهم و مقدس بود که اگر توان مالی برای شرکت در خرید مواد اولیه آن را نداشتند، اندکی برنج یا حیوبات یا هر چیزی که در منزل داشتند برای غذای نذری آورده و در این نذر بزرگ شرکت می کردند.

برخی از نذرهایی که در این ایام مرسوم بود و امروز به علت خرافات بودن و منافات با فلسفه محرم و قیام امام حسین (ع) منسوخ شده است، مانند قمه زنی و تیغ زنی.

روزه سکوت نیز یکی دیگر از نذورات مردم بود که شخص نیت کرده و تا روز سوم شهادت امام و یاران یا تا آخر محرم و برخی تا آخر ماه صفر از حرف زدن خودداری می کردند.

یکی از پسندیده ترین امور در این ایام انجام کارهای عام المنفعه بود که امروز هم برخی از خیرین به این امور در روزهای عزای امام حسین (ع) می پردازند.

نذری
photo by Mostafa A.Hadi

نگاهی به آیین های عزاداری در تهران قدیم

اهالی تهران در گذشته برای نشان دادن غم و اندوه خود در روزهای محرم به خصوص تاسوعا و عاشورا مراسم های متنوعی داشتند که برخی از آن ها امرو منسوخ شده و اجرای آن ها خلاف قانون می باشد. 

۱ ) برپایی خیمه ها و چادرهای عزا و روضه خوانی

 مقدمات مراسم های عزاداری را پیش از محرم عاشقان امامت و ولایت مهیا می کند. علاوه بر مساجد چادرها و خیمه های عزا  در گوشه و کنار محله ها برای روضه خوانی آماده می شود. روضه ها اغلب از کتاب”روضه ‏الشهداء” ملاحسین کاشفی اخذ می شود و کم کم با استقبال مردم از مراسم و مجالس روضه خوانی، شخصی که تَه صدای بهتری داشت و روضه ها را برای مردم می خواند به “روضه خوان” شهرت یافت و مراسم هر سال با شکوه تر از سال گذشته برگزار می شد.

آداب و رسوم مردم تهران قدیم
آداب و رسوم مردم تهران قدیم

۲ ) سیاه به تن کردن

به جز آماده کردن مساجد و تکایا، مردم نیز سیاه پوش می شوند و خود را شریک این غم بزرگ می دانند. بر در و دیوار شهر پارچه های سیاه نصب می کردند. همه مردم شهر در این عزا یکدست می شدند. حتی افرادی که بضاعت تهیه لباس سیاه را نداشتند لباس خود را رنگ سیاه زده یا لباس های خود را می فروختند یا با یک تن پوش سیاه معاوضه می کردند.

برخی از مردم نیز برای برآورده شدن حاجاتشان نذر می کردند؛ پیراهن، دستمال یا پارچه ای سیاه می کردند و بین فقرا تقسیم می کردند تا آن ها نیز در این غم آسمانی شرکت داشته باشند.

آداب و رسوم مردم تهران قدیم

۳ ) برگزاری تعزیه

تعزیه یکی از نمایش های سنتی ایران است که شب های محرم در  تکیه ها و میادین شهر برگزار می شد. در این مراسم گروهی نقش اشقیا در لباس هایی آتشین و گروهی دیگر نقش اولیا با لباس های سبز و سفید رنگ به نشانه معصومیت و پاکی را بازی می کردند و شخصی نیز راوی ماجرا بود که به تعزیه خوان شهرت داشت.

در دوره قاجار ناصرالدین شاه علاقه بسیاری به امام حسین (ع) داشت و پایبند برگزاری مراسم سوگواری سالار شهیدان بود. وی دستور ساخت تکیه دولت را داده و شب های محرم در این تکیه مراسم سوگواری و روضه خوانی و همچنین تعزیه برگزار می شد و شاه و اطرافیانش در جایگاه مخصوص و عوام در قسمت های دیگر محو تماشای تعزیه چی ها می شدند.

تکیه دولت
آداب و رسوم مردم تهران قدیم
آداب و رسوم مردم تهران قدیم

تصویری از یک بازیگر تعزیه

بازیگر تعزیه

۴ ) قمه زنی

یکی از رسوم منسوخ و خرافی در روزهای محرم، مراسم قمه زنی می باشد که در شب هفتم و هشتم و نهم محرم و روز عاشورا انجام می شده است ( البته در برخی مناطق تهران همچنان این رسم اجرا می شود اما از لحاظ شرعی و عرفی این امر نهی شده است).

در این مراسم، از شب هفتم تا دهم، قمه زنان کفن به تن می کنند و پا می کوبند و با حرکات عجیب و مهیب شمشیرهای خود را  به حرکت در می آورند.

این گروه حسینیه مخصوص خود را داشته اند که صبح عاشورا کفن پوش با پرچم و کتل به سمت آن می رفتند و بر اساس سن و سال چند دسته تشکیل می دادند: دسته نوجوانان، جوانان و سالمندان.

برخی از والدین نذر کرده و فرزندانشان را به این مراسم می بردند. جلوی سر این کودکان دلاکی مجرب با تیغی برش داده تا حدی که خون نمایان شود و بعد از آن دسته به راه می افتد و شروع به نوحه سرایی و سنج زدن می کنند. فضایی هیجانی و مهیب را با نواختن سنج ایجاد می کنند و افراد دسته منتظر “یاحسین” گفتن مداح می مانند تا قمه زنی خود را آغاز کنند. 

در این هنگام این نوحه را باهم می خواندند:

حسین تنها به میدان می رود الله اکبر

برای دادن جان می رود الله اکبر

شخصی میاندار که در بین افراد دسته ایستاده با گفتن “یا حسین” آغاز کننده این مراسم است و پس از او دیگران نیز قمه می زنند. میزان قمه زدن بستگی به نذر شخص داشت؛ اما گاهی برخی با زدن ضربات بیشتر و بیخود شدن از حال خود سبب مرگ خود می شدند.

فریاد یا حسین و ضربه زدن به سر و روان شدن خون فضایی رعب آور ایجاد می کرده که هرکس را توان دیدن نبوده است.

این امر امروز منسوخ شده است.

قمه زنی در محرم
آداب و رسوم مردم تهران قدیم در ماه محرم

۵ ) دسته سنگ زنی

مراسمی در دسته های عزاداری انجام می شد که کمی عجیب به نظر می رسد. این نوع مراسم به سنگ زنی شهرت داشت و به جای سینه یا زنجیر زنی، هر یک از افراد در دسته دو قلوه سنگ در دست گرفته و با نواختن سنج و صدای نوحه سنگ می زدند.

در این نوع مراسم شرکت کنندگان در دو ردیف رو به روی هم می ایستادند. زدن هر کدام از سنگ ها سه ضربه داشت و با خم و راست شدن سنگ را نزدیک زمین، به شکم و به سر می زدند. این مراسم به نیت همگام شدن با امام و یارانش انجام می شد و نشانه سنگ هایی بود که دشمنان ملعون بر پیکر مطهر شهدا می زدند.

مراسم سنگ زنی در محرم

۶ ) قفل آجین

از دیگر آداب خرافی و غیر خلاقی در این روزها قفل آجین بود که هیچگونه توجیه تاریخی و رفتاری برای آن وجود ندارد.

در این نوع حرکت شخصی از روزهای قبل به وسیله داروهای بی حسی قسمت هایی از بدن خود را بی حس کرده و در قسمت گردن به پایین و سینه خود قفل، سیخ، نیزه، میخ و… فرو کرده و جلوی دسته عزاداران می ایستاد تا جایی که از شدت درد بی حال و بی رمق شده و از پای در می آمد. البته گاهی نیز این فرد را بر مرکبی سوار کرده و به خاطر وی آرام حرکت می کردند.

در این شیوه عزاداری صدای آه و ناله شخص قفل آجین در میان فریادهای یاحسین غرق شده و فضایی پر درد و رنج را به نمایش می گذاشتند.

قفل آجین در محرم

۷ ) شمع آجین

از رفتار های خرافی و غیرقابل استناد دیگر در تهران قدیم مراسم شمع آجین بوده که به همان شیوه  قفل آجین انجام می شده اما به جای قفل و نیزه و… شمعی را در بدن فرو می کردند و بر این باور بودند که سر مبارک امام حسین (ع) در تنور خانه ی خولی ( شخصی که برای دریافت مژدگانی سر مبارک امام را در تنور خانه ی خود مخفی کرد) رفت و خانه اش با نور الهی امام نورانی شد، و دیگر اینکه پس از به آتش کشیدن خیمه ها و در شام غریبان آتش خیمه ها  دامان زنان و کودکان را می گرفته به همین سبب و برای هم دردی با همراهان امام حسین (ع) شمع آجین را اجرا می کردند.

قفل آجین در محرم

۸ ) زخم‌های عفونت گرفته

مراسم “شبیه زین العباد ” از دیگر آداب دهه اول محرم بوده که نذر امام زین العابدین (ع) بوده است. به همین منظور افرادی که این نذر را داشتند از مدت ها قبل از محرم بازوها، مچ پاها و گردن خود را با تیغ و نیشتر مجروح کرده ( حتی برخی مواقع برای شدت دادن به جراحت از تیزآب استفاده می کردند) و روز عاشورا و یازدهم و دوازدهم خود را به غل و زنجیر بسته و سوار مرکب شده و در معرض تماشاگران حرکت می کردند تا نمایشی باشد از اسارات امام سجاد (ع).

تعزیه در تهران قدیم

معروف‏ترین دسته‌های عزاداری در تهران

دسته های بسیاری در تهران به خیابان ها می آمدند  اما در میان این آن ها، دسته میدان و عرب‌ها، قزاقخانه، سنگلج ، قنات‏ آباد و دسته تُرک‌ها بود که در از روز هفتم به خیابان آمده و به بازارها می رفتند و در برخی مواقع به دسته ها با هم برخورد می کردند.

ابتدای هر دسته ای همیشه پرچم هایی رنگ و علم های بزرگ چندین تیغه ای قرار می گرفت که نشان آن دسته به شمار می رفت.

یکی دیگر از دسته های معروف که شب ها در خیابان های تهران مشغول عزاداری می شدند، دسته شاه حسینی بود.

آداب و رسوم مردم تهران قدیم
photo by Asghar Khamseh
آداب و رسوم مردم تهران قدیم

دغدغه های کارناوال

هر آنچه در این مطلب آمده مربوط به سالهای دور می باشد و برخی از آن ها زاییده خرافات و افکار نادرست است و اجرای برخی از آن ها خلاف شرع و عرف می باشد.

با آنکه مراجع دینی بر اشتباه بودن برخی از رفتارها تاکید کرده اند؛ اما همچنان برخی از دسته ها در نقاط تهران همچنان به عمل ناپسند قمه زنی ادامه می دهند. 

در صورت مواجه شدن با صحنه هایی دلخراش و ناپسند چون مراسم قمه زنی، به هیچ وجه آن را به عزاداران واقعی عاشورایی نسبت ندهید.

در همه نقاط دنیا همیشه افراط و تفریط در اعمال مذهبی دیده می شود که باعث کدر شدن تصویر  دین می شوند. به همین خاطر به توجه اصلی باید به ماهیت اصلی آن دین بود تا رفتارهای پیروانش.

خوشبختانه در سال های اخیر به اجرای مراسم های  سوگواری مناسب شان والای اهل بیت بسیار توجه می شود.

آداب و رسوم مردم تهران قدیم در ماه محرم
آداب و رسوم مردم تهران قدیم در ماه محرم

سخن آخر

تا به حال از پدربزرگ ها و مادربزرگ ها راجع به نحوه برگزری مراسم سوگواری محرم نکات جالبی شنیده اید؟

آیا مراسمی در تهران هست که در این لیست به آن اشاره ای نشده باشد؟

برای شناخت و آشنایی بیشتر با محرم و قیام عاشورا به کتاب “حماسه حسینی” اثر شهید مطهری مراجعه فرمایید. 

 دیدگاه ها

  • جلالی
    ۱
    ۰

    سلام
    خیلی جالب بود. بسیاری از مراسمی که تو این مقاله نام بردین حتی نامشو نشنیده بودم.
    موفق باشین

    • رویاافشار
      ۰
      ۰

      درود بر دوست کارناوالی
      سپاس از همراهی شما

پاسخ دهید

موارد مشخص شده با * الزامی هستند.

This is search results
در حال بارگذاری ...