چرنوبیل؛ روایت فاجعه اتمی 1986 و پیامدهای آن

چرنوبیل نام یکی از هولناک‌ترین حوادث اتمی غیرنظامی جهان است؛ فاجعه‌ای که در بامداد 26 آوریل 1986، با انفجار راکتور شماره 4 نیروگاه چرنوبیل در شمال اوکراین رخ داد و زندگی هزاران نفر را برای همیشه تغییر داد.

در این روایت، قدم‌به‌قدم با همان دقایقی همراه می‌شویم که از یک آزمایش فنی آغاز شد، به انفجار رسید، شهری را خاموش کرد و نام فاجعه چرنوبیل را در تاریخ ماندگار ساخت.

می گذشت ...

دقیقه ها و ثانیه های زندگی یکی پس از دیگری از کنار یکدیگر می گذشتند ...

تا این که اتفاقی توانست همه چیز را تغییر دهد؛ تغییری نه تنها برای چند ساعت یا هفته بلکه برای یک عمر، برای یک نسل ...

چرنوبیل جایی که امروز دیگر هیچ چیز از آن باقی نمانده به جز خاطره شهری خاموش، بیمارستان‌هایی پر از درد و کودکانی که جهان، سال‌ها بعد صدای رنج‌شان را شنید.

چرنوبیل جایی که روحش را از کالبدش خارج کردند.

جایی که میزبان یک اتفاق وحشتناک بود؛ فاجعه‌ای که از آن به عنوان بدترین حادثه اتمی غیرنظامی در طول تاریخ یاد می کنند.

زنگ خطر در دنیا به صدا درآمده بود ...

دنیا خودش را برای نبرد آماده می کرد؛ نبردی با نام چرنوبیل.

چرنوبیل کجاست و چرا مهم شد؟

چرنوبیل شهری در شمال اوکراین و در نزدیکی مرز بلاروس است؛ منطقه‌ای که در زمان حادثه، بخشی از اتحاد جماهیر شوروی سابق به شمار می‌رفت.

نیروگاه هسته‌ای چرنوبیل در نزدیکی شهر پریپیات قرار داشت؛ شهری جوان، پر از خانواده‌های کارکنان نیروگاه، مدرسه‌ها، خانه‌ها و رویاهایی که هنوز فرصت پیر شدن پیدا نکرده بودند.

اما در بامداد 26 آوریل 1986، انفجار راکتور شماره 4، این شهر و منطقه اطرافش را وارد تاریخی دیگر کرد؛ تاریخی که با تشعشعات رادیواکتیو، تخلیه اجباری و سکوتی طولانی شناخته می‌شود.

خلاصه فاجعه چرنوبیل در یک نگاه

زمان و تاریخ	رویداد	نتیجه
25 آوریل 1986	آماده‌سازی راکتور شماره 4 برای آزمایش ایمنی	کاهش قدرت راکتور و ایجاد شرایط ناپایدار
ساعت 22:10	ادامه کاهش قدرت و تلاش برای کنترل راکتور	افزایش خطر در قلب نیروگاه
ساعت 1:24 بامداد 26 آوریل	وقوع انفجارهای اصلی در راکتور 4	تخریب بخشی از راکتور و انتشار مواد رادیواکتیو
ساعت 1:26	گزارش آتش‌سوزی و اعزام آتش‌نشان‌ها	شروع نبرد انسانی با آتش و تشعشع
27 آوریل 1986	آغاز تخلیه پریپیات و مناطق اطراف	ترک اجباری خانه‌ها، به امید بازگشتی که هرگز اتفاق نیفتاد

یک روز قبل از حادثه | 25 آوریل 1986

25 آوریل 1986، یک روز عادی دیگر در چرنوبیل بود؛ شهری در شمال کیفِ اوکراین که آن زمان بخشی از شوروی سابق محسوب می شد.

مردم شهر به سر کارهایشان رفتند. همه چیز عادی بود، البته در ظاهر ...

هیچ کس از آن چه که در دل نیروگاه هسته ای شهر در حال رخ دادن بود، خبر نداشت.

هیچ کس حتی فکرش را هم نمی کرد که چه حادثه ای در پیش است؛ هیچ کس نمی دانست فردا دیگر آرامش امروز را ندارد ...

لحظه به لحظه تا فاجعه | آزمایش راکتور شماره 4 چرنوبیل

14 کیلومتر آن طرف تر از مرکز شهر چرنوبیل، نیروگاه هسته‌ای بزرگ شهر مثل همیشه مشغول به کار بود.

اما امروز قرار بود کارکنان راکتور شماره 4 خود را برای آزمایشی آماده کنند؛ آزمایشی که در آن مشخص می شد توربین‌های راکتور در صورت قطع برق اصلی تا چه زمانی می چرخند و آیا می‌توانند برق مورد نیاز پمپ‌های اصلی در گردش را تامین کنند یا خیر.

این آزمایش سال پیش هم انجام شده بود و طی آن نیرو و برق توربین‌ها خیلی سریع کم شده بود.

بنابراین تصمیم داشتند آزمایش را دوباره تکرار کنند و یک تنظیم‌کننده ولتاژ جدید در نیروگاه نصب کنند.

برای رسیدن به هدف، صبح روز 25 آوریل 1986 دست به کار شدند.

ابتدا قرار بود آزمایش در ابتدای صبح انجام شود، اما چون احتمال قطع برق شهر وجود داشت، آزمایش به ساعات پایانی شب موکول شد.

در اواسط روز اپراتورها کارهای اولیه مثل غیر فعال کردن مکانیزم توقف خودکار را انجام دادند.

طی این عمل باید تمام کندکننده‌های نوترون را از داخل راکتور خارج می‌کردند؛ نتیجه، راکتوری بدون کندکننده مناسب و خارج از کنترل بود.

راکتورهای چرنوبیل از نوع RBMK ساخت روسیه بودند. میله‌های کنترل‌کننده آن طراحی خاصی داشتند و همین موضوع، در کنار تصمیم‌های اشتباه، شرایط را خطرناک‌تر کرد.

ساعت 22:10 شب | فاجعه نزدیک می شود

کم کم شهر می رفت که بعد از یک روز پر کار آرام گیرد.

مردم هر کدام در خانه هایشان در حال استراحت بودند و شاید فردا را برنامه ریزی می کردند.

آن ها خبر نداشتند که در دل نیروگاه شهر چه آشوبی به پاست ...

باید تصمیم درستی گرفته می شد؛ تصمیمی که بتواند از فاجعه جلوگیری کند.

اما همین تصمیم بود که وقوع حادثه را مسجل کرد.

اپراتورها در ساعت 22:10 تصمیم گرفتند که بنا بر دستوری که دریافت کرده بودند، قدرت راکتور را کم کنند.

دستور اجرا شد و قدرت راکتور شماره 4 تا حدود 30 درصد کاهش پیدا کرد.

اینجا بود که دو اشتباه پشت سر هم رخ داد:

• اشتباه اول: قدرت راکتور تا حد زیادی افت کرد و کنترل‌کننده راکتور، به اشتباه و به دلیل تنظیم نبودن میله‌های جذب نوترون، نیرو را تا حدود یک درصد کاهش داد.
• اشتباه دوم: برای کنترل شرایط، هر چه میله کنترل‌کننده در راکتور بود از آن خارج شد و راکتور در وضعیتی بی‌ثبات قرار گرفت.

نتیجه این اقدامات مثل این بود که به یک اتومبیل، در یک زمان، هم گاز بدهند و هم ترمز بگیرند.

در راکتور شماره 4 هم همین اتفاق رخ داد و قدرت قسمت فعال راکتور از حالت عادی بیشتر شد.

این اشتباهات سبب شد تا شب سختی برای چرنوبیل رقم بخورد.

ساعت 1:24 بامداد 26 آوریل 1986 | وقوع انفجار اول

دیگر هیچ کاری از دست هیچ کس بر نمی آمد.

ساعت 1:24 بامداد روز 26 آوریل 1986، انفجار اول رخ داد.

انفجاری که تنها برای صدم ثانیه ای زیبا بود؛ چرا که شعله‌ای رنگین کمانی تا ارتفاعی بلند در آسمان تاریک اوکراین پدیدار شد.

اما این رنگین کمان خبر از یک فاجعه می داد؛ فاجعه‌ای به وسعت چند صد کیلومتر.

تمام تلاش هایی که از نیمه روز 25 آوریل برای مهار راکتور انجام شده بود بی نتیجه بود و آزمایشی کوچک تبدیل به یک انفجار مهیب شد.

راکتور شماره 4 منفجر شد.

قدرت انفجار به حدی بود که توانست پوشش 1000 تنی بالای راکتور را بلند کند و بخار آب داغ داخل راکتور راهی به دنیای بیرون پیدا کرد.

این اتفاق یک زنگ خطر دیگر بود؛ یک زنگ خطر برای این که انفجاری دیگر در راه است ...

ساعت 1:24 بامداد | وقوع انفجار دوم

زنگ خطر برای یک انفجار مهیب‌تر به صدا درآمده بود؛ چیزی که گمان می رفت چند برابر فاجعه هیروشیما باشد.

تنها دو یا سه ثانیه بعد از انفجار اول، انفجار دوم به وقوع پیوست.

در انفجار دوم سقف راکتور پاره شد و بخشی از تاسیسات راکتور از بین رفت.

مواد رادیواکتیو و مواد داغ هسته‌ای به بیرون ریختند و چندین آتش‌سوزی در اطراف راکتور شماره 4 به وجود آمد.

ساعت 1:26 بامداد | گزارش آتش سوزی

انفجارها رخ داده بود.

همه کارکنان و نیروهای راکتور مات و مبهوت بودند؛ نمی دانستند باید چه کنند.

اما تنها چیزی که می شد در موردش مطمئن بود آتش بود؛ آتشی که زبانه می کشید تا راهی به آسمان برای خودش باز کند.

در ساعت 1:26 بامداد، به ایستگاه‌های آتش‌نشانی شهر خبر وقوع یک آتش‌سوزی مهلک داده شد.

آن ها را به منطقه اعزام کردند، اما بدون این که به آن ها بگویند چه اتفاقی رخ داده است.

اولین گروه از آتش‌نشان‌ها در ساعت 1:28 بامداد در منطقه حاضر شدند.

اولویت با خاموش کردن آتش سقف نیروگاه بود تا از پیشروی آتش به سایر راکتورها جلوگیری شود.

عملیات آغاز شده بود و تنها هدف، مهار آتش بود.

در این عملیات بیش از 5000 تن شن و ماسه، سرب و خاک رس توسط هلیکوپترها روی نیروگاه پاشیده شد تا آتش خاموش شود.

در یک تلاش همه جانبه، آتش بیرونی در ساعت 6:35 بامداد 26 آوریل 1986 مهار شد؛ اما آتشی که در دل راکتور شعله‌ور شده بود، تا مدتی به حیات خود ادامه داد.

شاهدان عینی آتش سوزی | آتش‌نشان‌هایی که جان باختند

آتش‌نشان‌هایی که در عملیات خاموش کردن آتش چرنوبیل شرکت کردند، جانشان را کف دستشان گرفتند و وارد میدانی شدند که بازنده آن از پیش معلوم بود.

زمانی که آن ها به محل حادثه اعزام شدند، اطلاعات درستی از آن چه در انتظارشان بود به آن ها داده نشد.

تقریبا تمام آتش‌نشان‌ها در حین عملیات دوز بالایی از تشعشعات رادیواکتیو را دریافت کردند.

عده‌ای کمی بعد از مهار آتش و عده‌ای هم مدتی بعد جان خود را از دست دادند.

Volodymyr Pravik، رهبر اولین گروه آتش‌نشان‌ها، در 9 مه 1986 به خاطر بیماری ناشی از اشعه جان خود را از دست داد.

«هیچ کس به ما نگفت که چه اتفاقی رخ داده است. اما ما آتش‌نشان هستیم و هیچ مقرراتی نمی‌توانست ما را از انجام وظیفه‌مان باز دارد.»

صبح روز 26 آوریل | شهر بیدار شده بود

کم کم آفتاب طلوع می کند.

آسمان روشن می شود تا بتوان دید که چه بر سر شهر آمده است.

اما انگار شهر هنوز درست نمی داند شب گذشته چه هیاهویی، تنها چند کیلومتر آن طرف‌تر، در نیروگاه شهر به پا بوده است.

مردم یک روز دیگر را در چرنوبیل آغاز می کنند؛ اما امروز همه چیز متفاوت است.

مردم با ناراحتی‌هایی مثل سردرد، سرگیجه، حالت تهوع، سرفه‌های غیرقابل کنترل و طعمی فلزی در دهان به بیمارستان‌ها و مراکز درمانی مراجعه می کنند.

هیچ کس نمی داند؛ یعنی هیچ کس به مردم نگفته که چه فاجعه‌ای رخ داده است.

باید هر چه سریع‌تر اقدامی صورت می گرفت؛ مردم در خطر بودند.

مقامات مربوطه، با آن سرعت و دقتی که لازم بود، اطلاعاتی از این حادثه دریافت نمی کردند.

تنها یک مورد آتش‌سوزی در نیروگاه چرنوبیل گزارش می شد که بدون هیچ تلفاتی مهار شده است.

27 آوریل 1986 | یک روز بعد از وقوع حادثه

ابعاد حادثه وسیع‌تر از آن بود که بتوان آن را انکار یا پنهان کرد.

خبر به دنیا مخابره شد.

صبح روز 27 آوریل 1986، ساعت 11 صبح، اتوبوس‌هایی به شهر آمدند تا مردم را به محل دیگری ببرند.

تخلیه ساعت 2 بعد از ظهر همان روز آغاز شد.

عملیات تخلیه چند روز طول کشید تا تمام ساکنان چرنوبیل، پریپیات و روستاها و شهرهای اطراف که در معرض خطر بودند به جای امن منتقل شوند.

به طور کلی در عملیات تخلیه، حدود 200 هزار نفر از شهرهای اطراف نیروگاه مجبور به ترک خانه‌هایشان برای همیشه شدند.

اما عملیات تخلیه هم شفاف نبود.

به مردم اعلام کردند این ترک شهر موقتی است و کافی است تنها برای سه روز وسایل مورد نیاز با خود بیاورند.

سه روزی که سال‌ها طول کشید و بسیاری از آن ها هرگز به خانه‌هایشان بازنگشتند.

روح چرنوبیل از بدنش خارج شد ...

تمام شد.

روح چرنوبیل را از بدنش خارج کردند.

نه تنها چرنوبیل، بلکه شهرهای اطرافش هم خالی از سکنه شدند.

دیگر زندگی در کار نبود.

مردمان شهر خانه‌هایشان را ترک کردند، به این امید که تنها چند روز دیگر به خانه‌ها و شهرشان باز می گردند؛ اما تا امروز که نتوانستند.

از فاجعه چرنوبیل به عنوان یکی از بدترین فجایع اتمی غیرنظامی جهان یاد می شود.

فاجعه‌ای که عده‌ای را به کام مرگ فرستاد و مرگ تدریجی عده‌ای دیگر را رقم زد؛ مرگی که با سرطان‌ها، معلولیت‌ها و سال‌ها رنج همراه بود.

چه بر سر کارگران نیروگاه چرنوبیل آمد؟

زمانی که این اتفاق رخ داد، تعداد زیادی از کارگران در نیروگاه چرنوبیل حضور داشتند.

آن ها جزو اولین نفراتی بودند که در معرض خطر قرار گرفتند.

تقریبا تمام آن ها مقدار زیادی از مواد رادیواکتیو را دریافت کردند و برخی در مدت کوتاهی پس از حادثه جان خود را از دست دادند.

در طی این حادثه، چیزی در حدود 500 هزار کارگر و نیروهای امدادی درگیر شدند و بسیاری از آن ها آسیب دیدند.

پاکسازی چرنوبیل؛ این بار به وسیله جان انسان‌ها

بعد از این که حادثه اتفاق افتاد و شهر تخلیه شد، بلافاصله عملیات پاکسازی صورت گرفت.

مسئولان می دانستند که نمی توان شهر را به طور کامل پاکسازی کرد؛ تنها می شد از پیشروی موادی که از نیروگاه خارج شده بود جلوگیری کرد.

گروهی از کارگران، افسران نظامی و داوطلبان در عملیات پاکسازی شرکت کردند.

به افرادی که در این عملیات حضور داشتند، liquidator یا پاکساز می گفتند.

آمارهای مختلفی از تعداد این افراد وجود دارد، اما تخمین زده می شود صدها هزار نفر از روسیه، اوکراین و بلاروس در این عملیات شرکت کرده باشند.

اگر به روایت‌های تلخ اما مستند از میراث انسان بر زمین علاقه دارید، شاید خواندن گزارش این بهشت روی زمین ایران در دنیا ثبت شد هم تصویر دیگری از ارزش و آسیب‌پذیری طبیعت پیش چشمتان بگذارد.

غواصانی که در مواد رادیواکتیو شنا کردند ...

در حین عملیات پاکسازی، نزدیک به ده روز بعد از فاجعه، مواد داغی در قلب راکتور ایجاد شده بود که نباید با آب موجود در بخش مرکزی راکتور برخورد می کرد.

لازم بود آب مخزن تخلیه شود و برای این کار، باید دروازه مخزن باز می شد.

اما این کار مستلزم آن بود که کسی به داخل مخزن برود؛ مخزنی پر از آب آلوده به تشعشعات.

سه غواص با نام‌های Valeri Bezpalov، Alexie Ananenko و Boris Baranov برای این کار داوطلب شدند.

لباس غواصی به تن کردند، به قلب راکتور رفتند و دریچه مخزن را باز کردند؛ کاری که در روایت چرنوبیل، به یکی از تلخ‌ترین و شجاعانه‌ترین لحظه‌ها تبدیل شد.

آینده‌ای تلخ برای چرنوبیل

با انفجار راکتورها، بیش از 100 عنصر رادیواکتیو وارد محیط شد.

عناصر مختلفی با طول عمرهایی از چند روز تا چند دهه؛ یعنی بعضی از این سموم هنوز هم در منطقه وجود دارند.

جلوه این یادآوری را می توان در اثراتی دید که روی انسان‌ها، حیوانات و طبیعت گذاشتند.

این موارد باعث جهش‌های ژنتیکی روی طبیعت و حیوانات شدند؛ شکل برگ درختان تغییر کرد و حیواناتی با ظاهرهای عجیب به دنیا آمدند.

شاید بیشتر از همه، اثر این فاجعه را بتوان در انسان‌هایی دید که سال‌ها بعد با بیماری‌های ناشی از آلودگی رادیواکتیو دست و پنجه نرم کردند.

کارشناسان در سال‌های بعد، درباره سرطان‌هایی که می‌توانستند در پی این حادثه افزایش پیدا کنند هشدار دادند.

در کنار همه این‌ها، چرنوبیل امروز یک قاب خاموش از پیامدهای تصمیم‌های انسانی است؛ قابی که مثل بسیاری از تصاویر تاریخی جهان، آدم را وادار به مکث می‌کند. اگر به دیدن روایت‌های تصویری از بناها و مکان‌های اثرگذار جهان علاقه دارید، مطلب تصاویری از زیباترین کلیساهای دنیا را هم ببینید.

امروز روزها از فاجعه چرنوبیل می گذرد ...

امروز دیگر همه چیز در چرنوبیل آرام است.

سکوتی در شهر سایه انداخته؛ سکوتی که می توان در لابه‌لایش هر لحظه صدای انفجار و صدای هیاهوی زمان فاجعه را شنید.

با رخ دادن فاجعه چرنوبیل، منطقه‌ای گسترده در بلاروس، روسیه و اوکراین آلوده شد.

بعد از تخلیه شهر، نیروهایی برای پاکسازی به منطقه رفتند تا اوضاع را سامان دهند و برای راکتور، پوششی بسازند تا از انتشار بیشتر مواد جلوگیری شود.

هر چه بود، یک اشتباه، یک نقص فنی یا یک مشکل در تاسیسات باعث شد زندگی روی دیگری به چرنوبیل نشان دهد.

تصاویری از قبل از وقوع حادثه و امروز در چرنوبیل

چرخ و فلکی که نماد چرنوبیل شد

امروز در بسیاری از تصاویر چرنوبیل، یک چرخ و فلک قدیمی دیده می‌شود؛ چرخ و فلکی که شاید بتوان گفت تبدیل به نماد چرنوبیل شده است.

بعضی‌ها می‌گویند این چرخ و فلک صبح روز 27 آوریل افتتاح شد تا توجه مردم را به خود جلب کند و افکار عمومی را از فاجعه منحرف سازد.

چرخ و فلکی که شاید لذت چرخیدن از او هم گرفته شد ...

امروز می توان به چرنوبیل رفت؟

امروز می توان به چرنوبیل رفت و از منطقه ممنوعه بازدید کرد؛ البته نه آزادانه و نه بدون مجوز.

برای بازدید از چرنوبیل، بهتر است از تورهای رسمی استفاده کنید؛ چون ورود انفرادی به منطقه ممنوعه مجاز نیست.

این بازدیدها معمولا از کی‌یف انجام می شوند و مسیرها، زمان حضور و محدوده‌های مجاز، زیر نظر راهنما و قوانین ایمنی مشخص می شوند.

با وجود این که شعاع 30 کیلومتری منطقه هنوز به عنوان منطقه ممنوعه شناخته می شود، قرار گرفتن کوتاه‌مدت در مسیرهای مجاز، با رعایت دستورالعمل‌ها، برای گردشگران کنترل می شود.

برای بازدید از این منطقه لازم است قبل از سفر بدانید:

• ورود به منطقه بدون مجوز و راهنمای رسمی مجاز نیست.
• بازدیدها زمان‌بندی و مسیرهای مشخص دارند.
• لمس اشیا، ورود به ساختمان‌های ممنوع و خروج از مسیرهای تعیین‌شده خطرناک است.
• مدارک هویتی و رعایت کامل قوانین ایمنی الزامی است.
• هزینه بازدید بسته به نوع تور، زمان سفر و خدمات متفاوت است؛ در متن قدیمی این صفحه حدود 300 دلار برای هر نفر ذکر شده بود.

اگر بعد از چنین روایت سنگینی، برنامه‌ریزی سفر یا پیدا کردن تجربه‌های سبک‌تر در شهرهای جهان برایتان مهم است، دسته‌بندی رستوران های برتر دنیا در کارناوال می‌تواند مسیر دیگری برای گشت‌وگذار باز کند.

اطلاعات کامل و جامع درباره تورهای چرنوبیل را می‌توانید از این سایت هم به دست بیاورید.

ویدئویی از این روزهای چرنوبیل

پرسش‌های پرتکرار درباره چرنوبیل

حادثه چرنوبیل چه زمانی رخ داد؟

حادثه چرنوبیل در بامداد 26 آوریل 1986 و در راکتور شماره 4 نیروگاه هسته‌ای چرنوبیل رخ داد.

علت اصلی فاجعه چرنوبیل چه بود؟

این فاجعه در جریان یک آزمایش ایمنی رخ داد؛ ترکیبی از طراحی خطرناک راکتور RBMK، کاهش نادرست قدرت، غیرفعال کردن سیستم‌های ایمنی و تصمیم‌های اشتباه، راکتور را از کنترل خارج کرد.

آیا مردم چرنوبیل همان روز تخلیه شدند؟

خیر. تخلیه گسترده از 27 آوریل 1986 آغاز شد؛ یعنی حدود یک روز بعد از انفجار اصلی.

آیا امروز بازدید از چرنوبیل ممکن است؟

بله، اما فقط با تورهای رسمی، مجوزهای لازم و رعایت مسیرها و قوانین ایمنی منطقه ممنوعه.

چرا چرنوبیل هنوز مهم است؟

چرنوبیل یادآور پیامدهای خطای انسانی، ضعف طراحی، نبود شفافیت و قدرت مخرب آلودگی رادیواکتیو است؛ فاجعه‌ای که اثرش فقط محدود به یک شهر نماند.

کلام پایانی ...

این فاجعه هر چه بود، هرچقدر بزرگ و وحشتناک بود، سال هاست که به پایان رسیده؛ با پایانی تلخ.

شاید زمانی که یک نیروگاه اتمی تنها چند کیلومتر آن طرف‌تر از یک شهر تاسیس می شد، هیچ کس از مردم چرنوبیل سوال نکرد که با ساخت این تاسیسات موافق هستند یا خیر ...

درست مثل زمانی که زندگی‌شان از آن ها تنها به دلیل یک اشتباه گرفته شد ...

این بار هم هیچ کس از آن ها هیچ چیز نپرسید ...

همیشه انسان‌های بی گناه هستند که قربانی می شوند ...